Dinsdag | Antimicrobial Stewardship

Antimicrobial Stewardship

Ken je de term antimicrobial stewardship (AMS) al? Waar antibiotic stewardship zich alleen richt op bacteriën, is antimicrobial stewardship breder. Naast bacteriën vallen hieronder ook virussen, parasieten en schimmels. Antibiotic stewardship is dus een onderdeel van bij het tegengaan van antimicrobiële resistentie (meer hierover kan worden gelezen op de maandag pagina).

Antibiotic stewardship is een omvattende term voor interventies die zich richten op het bevorderen van rationeel antibioticagebruik. Rationeel antibioticagebruik wil zeggen dat antibiotica alleen wordt voorgeschreven als daar een klinische indicatie voor is. En wordt er toch antibiotica voorgeschreven? Dan moeten de middelenkeuze, dosering, toedieningswijze en therapieduur optimaal zijn.   

Op deze pagina vind je verwijzingen naar richtlijnen, onderzoeken, webinars, FTO-materialen, e-learnings en andere tools over antimicrobial stewardship en rationeel antibioticagebruik. Deze zijn bedoeld om de kennis van jou en je collega’s over het voorschrijven van antibiotica bij te spijkeren en je eigen voorschrijfgedrag eens kritisch tegen het licht te houden. Zo hopen we bewustwording over de gevaren van irrationeel antibioticagebruik te vergroten. 

Meer informatie?

Webinar 'Antibiotica bij infecties van maag en darmen'

In dit webinar, dat georganiseerd werdin samenwerking met de Stichting Werkgroep Antibioticabeleid (SWAB), werd ingegaan op de inhoud van de recent uitgebrachte SWAB-richtlijn “Antimicrobiële therapie voor acute infectieuze diarree” welke gepresenteerd werd door de coördinator van de voorbereidingscommissie, Dr. Jeannet Bos. Hierbij ligt de nadruk op die onderdelen van de richtlijn die het meest relevant zijn voor het waarborgen van verantwoord antibioticagebruik, oftewel antibiotic stewardship.

Daarnaast werd er door Dr. Joffrey van Prehn, arts-microbioloog bij het LUMC en coördinator van het Europese ESCMID C. difficile treatment guidance document, dieper ingegaan op Clostridioides difficile binnen en buiten het ziekenhuis omdat C. difficile de laatste jaren vaker infecties veroorzaakt buiten de klassieke risicogroepen en behandeling dus ook vaker in de eerste lijn plaatsvindt. Prof. Dr. Mark de Boer, Internist-infectioloog bij het LUMC en voorzitter van de SWAB, heeft het webinar gemodereerd en de discussie begeleid n.a.v. casuïstiek en vragen van de deelnemers.

 

Het Ministerie van VWS in gesprek met voorschrijvers

Het Ministerie van VWS heeft in de serie “In quarantaine met …” een aantal korte gesprekken opgenomen met voorschrijvers van antibiotica. In de video’s bespreken ze hoe zij proberen bij te dragen aan juist gebruik van antibiotica en het bestrijden van antibioticaresistentie.

Jochen Cals, huisarts

Annelies Verbon, internist-infectioloog

A-teams

In de Nederlandse ziekenhuizen zijn Antibioticateams (A-teams) actief om het antibiotic stewardshipprogramma vorm te geven. Deze A-teams zijn verplicht. De Stichting Werkgroep Antibioticabeleid (SWAB) ontwikkelde een praktijkgids als hulpmiddel voor A-teams in oprichting. Deze gids is een handleiding met suggesties voor het vormgeven van de verschillende elementen van een stewardshipprogramma. Ook worden de voorwaarden om een A-team te laten functioneren toegelicht. Dit met inachtneming van de lokale situatie.

Lees de praktijkgids hier. 

Momenteel zijn verpleeghuizen (nog) niet verplicht om een A-team in te stellen. Toch zijn er steeds meer verpleeghuizen die belang hechten aan een goed antibioticabeleid. Zij kiezen er daarom zelf voor om een A-team op te zetten. Om hen te ondersteunen heeft de ZZG Zorggroep samen met het Canisius Wilhelmina Ziekenhuis, het IVM en de SWAB de handleiding “Antimicrobial Stewardship binnen de Verpleeghuiszorg” ontwikkeld.

Lees de handleiding hier.

Ben jij benieuwd wat een antibioticateam nou eigenlijk doet? Het A-team van het UMC Utrecht laat het in deze video zien!

Scholing

FTO Juist Gebruik Antibiotica voor huisartsen

Nederlandse huisartsen zijn terughoudend in het voorschrijven van antibiotica in vergelijking met hun Europese collega’s. Toch is er nog ruimte voor verbetering. Antibioticavoorschriften voldoen niet altijd aan de NHG-richtlijnen. Ook hanteren huisartsen een groot verschil in voorschrijfgedrag. Daarom heeft het RIVM i.s.m. het UMC Utrecht een FTO over Juist Gebruik Antibiotica ontwikkeld.

Doel FTO
Het doel van het FTO is om huisartsen inzicht te geven in hun voorschrijfgedrag vergeleken met hun collega’s. Dit helpt om te bepalen wat er nog beter kan. In ieder regionaal zorgnetwerk zijn huisarts- experts beschikbaar om het FTO Juist Gebruik Antibiotica te organiseren.

Contact met het regionale zorgnetwerk ABR
Neem contact op met jouw regionale zorgnetwerk om te bespreken hoe het FTO bij jou in de regio aangeboden wordt!

E-learning Antibiotica Voorschrijven in de Tweede Lijn

Het ABR Zorgnetwerk Holland West heeft samen met Boerhaave Nascholing-LUMC een gratis e-learning ontwikkeld over het voorschrijven van antibiotica in de tweede lijn. Deze e-learning is geschikt én geaccrediteerd voor iedereen die in het ziekenhuis beslissingen maakt over antibioticabeleid. Dit zijn bijvoorbeeld: medisch specialisten van beschouwende en snijdende specialismen, ziekenhuisapothekers, ziekenhuisartsen, verpleegkundig specialisten en physician assistants.

Voor verpleeghuizen

Het Gelders Netwerk voor Infectiepreventie (GAIN) organiseerde in 2021 een webinar over goed gebruik van antibiotica in verpleeghuizen. In dit webinar wordt uitgelegd wat antimicrobial stewardship is en worden er voorbeelden gegeven om het voorschrijfgedrag in jouw verpleeghuis te verbeteren. Sprekers zijn Andrea Eikelenboom (deskundige infectiepreventie en onderzoeker), Mariëlle van Loosbroek (specialist ouderengeneeskunde en kaderarts) en Daniëlle Gommers (specialist ouderengeneeskunde).

Webinar: "Antibiotica-allergie: hoe krijgen we onterechte registraties de zorgketen uit?"

Voor: Huisartsen, specialisten, verpleegkundig specialisten, physician assistants, apothekers

Eén van de strategieën om antibioticaresistentie tegen te gaan is antibiotic stewardship, ook wel juist gebruik van antibiotica. Dat wil zeggen: er wordt idealiter alléén antibiotica voorgeschreven als daar een klinische indicatie voor is. En dat de middelkeuze, dosering, toedieningswijze en therapieduur optimaal zijn. Zorgprofessionals komen echter regelmatig patiënten tegen met een antibioticaallergie. Maar: uit onderzoek blijkt dat wel 90% van deze registraties onterecht zijn. Vanuit het perspectief van antibiotic stewardship is dit een probleem. De behandelaar zal in deze gevallen namelijk kiezen voor een tweede keus antibioticum, wat eigenlijk niet nodig blijkt. Het onnodig gebruik van deze middelen kan weer sneller leiden tot antibioticaresistentie. Reden genoeg om aan de slag te gaan met het wegfilteren van deze onjuiste registraties: het ontlabelen.

Antibiotica-allergie

Antibiotica-allergie: tot wel 90% onterechte registraties

Zorgprofessionals komen regelmatig in aanraking met patiënten die aangeven allergisch te zijn voor antibiotica. Of er staat een (vermoedelijke) antibiotica-allergie in het dossier. Uit de medische literatuur blijkt echter dat er tot wel 90% onterechte antibiotica-allergie registraties zijn. Dit probleem doet zich voor in ziekenhuizen, apotheken, huisartsenpraktijken en verpleeghuizen. Vanuit het perspectief van antibiotic stewardship zijn incorrecte of onvolledige registraties een probleem. Waarom? Omdat de behandelaar dan kiest voor een tweede keus antibioticum. Dit zijn vaak middelen met een breder spectrum. Het onnodig gebruik van deze middelen kan leiden tot antibioticaresistentie. Ook zijn alternatieve antibiotica soms minder effectief en/of veroorzaken ze meer bijwerkingen.

Het ABR Zorgnetwerk Holland West heeft daarom verschillende producten ontwikkeld om bewustzijn over antibiotica-allergie te vergroten. Zo kunnen zorgprofessionals binnen hun organisatie aan de slag met het creëren van bewustwording over de impact van onjuiste antibiotica-allergie registraties en het opschonen van dossiers. Het ABR Zorgnetwerk Holland West biedt o.a. een geaccrediteerde e-learning, een zakkaartje over de handelswijze bij antibiotica allergie, een patiënteninformatiefolder, FTO-documenten voor huisartsenpraktijken en FTO-documenten voor verpleeghuizen aan.

 

SWAB-richtlijn ‘Aanpak bij vermoeden van antibiotica-allergie’

De SWAB heeft in april 2022 een nieuwe richtlijn ontwikkeld: ‘Approach to suspected Antibiotic Allergy’. Deze SWAB richtlijn beschrijft algemene aanbevelingen voor de antimicrobiële behandeling van kinderen en volwassenen opgenomen in het ziekenhuis met een antibiotica-allergie label (AAL) en/of die in de anamnese een allergie voor antibiotica rapporteren, en waarbij geen voorafgaande formele allergie testen zijn uitgevoerd. De primaire focus van deze richtlijn is de tweedelijnszorg (ziekenhuiszorg).

De richtlijn kan gebruikt worden door alle alle specialisten die antimicrobiële behandeling voorschrijven of op een andere manier betrokken zijn bij de behandeling van patiënten met een infectie, of betrokken zijn bij het maken van antimicrobieel beleid.

 

Diagnostiek bij Urineweginfecties

E-learning voor doktersassistentes en POHs

Urineweginfecties zijn de meest voorkomende reden voor het voorschrijven van antibiotica door de huisarts. Urineonderzoek hoor je in te zetten bij klachten die passen bij een urineweginfectie. Maar in de praktijk zien we dat dat vaak anders gaat. Dat leidt tot het onnodig voorschrijven van antibiotica.

Het Regionaal Zorgnetwerk Antibioticaresistentie Utrecht heeft in samenwerking met het Instituut Verantwoord Medicijngebruik (IVM) een nascholing ontwikkeld waar je als doktersassistent of POH leert wanneer je wel, of juist geen urineonderzoek moet inzetten. Zo kun je beter voor je patiënten zorgen. En help je antibioticaresistentie voorkómen!

Wel of niet urine sticken bij ouderen in verpleeghuizen

Tot enkele jaren geleden werd een positieve urinestick gezien als een bevestiging van de diagnose urineweginfectie bij kwetsbare ouderen. Inmiddels weten we dat je met urineonderzoek niet betrouwbaar een UWI kunt aantonen. Veel kwetsbare ouderen hebben  namelijk bacteriën in de urine zonder daar klachten van te hebben, asymptomatische bacteriurie. De aanwezigheid van bacteriën in de urine zegt dus niets over of iemand een UWI heeft. Dit betekent dat we heel anders om moeten gaan met het sticken van urine in verpleeghuizen, en vraagt om verandering van een routine die is ingebed in de dagelijkse praktijk.

UNO Amsterdam heeft samen met verpleegkundigen en verzorgenden een informatieposter ontwikkeld. Op deze poster staat alles wat je als verpleegkundige of verzorgende moet weten over het sticken van urine bij verpleeghuisbewoners. Deze poster kun je via onderstaande knop downloaden.

De rol van patiënten in antibiotic stewardship

Huisartsen schrijven regelmatig antibiotica voor als daar volgens de NHG-standaard geen of een onzekere indicatie voor is. Uit onderzoek door Nivel en het Zorginstituut Nederland blijkt dat patiënten een belangrijke rol spelen bij het afwijken van richtlijnen door huisartsen. Dit komt omdat patiënten een bepaalde behandeling of medicijnen niet willen. Of ze willen juist sneller behandelen dan een richtlijn voorschrijft en zo stappen overslaan. Huisartsen gaan hier vervolgens in mee, met alle gevolgen van dien. Een belangrijk argument van de geïnterviewde huisartsen hierover is hun behoefte om de relatie met de patiënt goed te houden en de voortgang van de behandeling niet te hinderen. Via de link hieronder lees je meer over dit onderzoek.

Informatie vanuit de SWAB

Carbapenemsparende Behandelstrategieën en Opties bij Carbapenem-resistentie

De SWAB-werkgroep Antimicrobial Stewardship heeft het document ‘Alternatieven voor carbapenems bij de behandeling van ESBL-producerende Enterobacterales en opties bij carbapenemresistentie’ opgesteld. Dit document richt zich op alternatieven voor infecties met bacteriën die resistent zijn tegen derdegeneratie-cefalosporines. Daarnaast geeft het handvatten voor de behandeling van infecties veroorzaakt door bacteriën met carbapenemresistentie.

Beschikbaarheid laatste-lijn reserve antibiotica

De afgelopen jaren is resistentieontwikkeling van Gram-negatieve pathogenen in Nederlandse ziekenhuizen redelijk stabiel gebleven. Echter worden steeds vaker micro-organismen aangetroffen met carbapenemresistentie in combinatie met een groot aantal andere resistentiegenen. Behandeling van complexe infecties met bepaalde Gram-negatieve bacteriën zijn enkel nog mogelijk met antibiotica die niet in Nederland verkrijgbaar zijn (uitgezonderd ceftazidim-avibactam), terwijl zij wel een geneesmiddelenregistratie bij EMA en/of FDA hebben. De SWAB is samen met IGJ, CBG en RIVM gestart met het zoeken naar een oplossing voor dit probleem.